Γιατί το ΣτΕ έκρινε αντισυνταγματικές τις περικοπές συντάξεων του 2012

Γιατί το ΣτΕ έκρινε αντισυνταγματικές τις περικοπές συντάξεων του 2012. Αναλυτική εξήγηση του σκεπτικού των αποφάσεων του Συμβουλίου της Επικρατείας για τις περικοπές των νόμων 4051/2012 και 4093/2012, με δεδομένα, χρονολόγιο και πίνακα.

Δύο αποφάσεις που άλλαξαν το ασφαλιστικό τοπίο

Τον Ιούνιο του 2015, η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας εξέδωσε τις αποφάσεις 2287 και 2288/2015, με τις οποίες έκρινε αντισυνταγματικές τις περικοπές που είχαν επιβληθεί στις κύριες και επικουρικές συντάξεις με τους νόμους 4051/2012 και 4093/2012. Οι αποφάσεις αφορούσαν περίπου 800.000 συνταξιούχους του ΙΚΑ και των ΔΕΚΟ, ενώ το κόστος για τα ασφαλιστικά ταμεία υπολογίστηκε στο 1 δισ. ευρώ ετησίως.

Το βασικό σκεπτικό της κρίσης στηρίχθηκε σε δύο πυλώνες: τη δυσανάλογη επιβάρυνση των συνταξιούχων και την απουσία επαρκούς τεκμηρίωσης για την αναγκαιότητα των μέτρων.

Το πρώτο σκέλος: Δυσανάλογη επιβάρυνση και αλλεπάλληλες περικοπές

Το ΣτΕ διαπίστωσε ότι οι περικοπές του 2012 δεν ήταν μεμονωμένες. Είχαν προηγηθεί αλλεπάλληλες μειώσεις από το 2010 και μετά, με αποτέλεσμα οι συνταξιούχοι να έχουν υποστεί σωρευτική απώλεια εισοδήματος που ισοπέδωνε το βιοτικό τους επίπεδο.

Ειδικότερα, ο νόμος 4051/2012 προέβλεπε μείωση 12% στο τμήμα της μηνιαίας κύριας σύνταξης που υπερέβαινε τα 1.300 ευρώ, από 1.1.2012. Ο νόμος 4093/2012 επέβαλε από 1.1.2013 νέες μειώσεις σε συντάξεις άνω των 1.000 ευρώ, με ποσοστά που κυμαίνονταν από 5% έως 20% ανάλογα με το ύψος της σύνταξης.

Η σωρευτική επίδραση αυτών των μέτρων οδήγησε το δικαστήριο στο συμπέρασμα ότι οι νέες περικοπές παραβίαζαν τις συνταγματικές αρχές της αναλογικότητας και της ισότητας στα δημόσια βάρη.

Το δεύτερο σκέλος: Η απουσία εμπεριστατωμένης μελέτης

Το πιο καινοτόμο στοιχείο της νομολογίας ήταν η απαίτηση για επιστημονική τεκμηρίωση. Σύμφωνα με την απόφαση 2287/2015, ο νομοθέτης «οφείλει… να έχει προβεί σε ειδική, εμπεριστατωμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη μελέτη, από την οποία να προκύπτει αφ’ ενός μεν ότι τα συγκεκριμένα μέτρα είναι πράγματι πρόσφορα αλλά και αναγκαία για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του προβλήματος βιωσιμότητας των φορέων κοινωνικής ασφαλίσεως».

Το δικαστήριο έκρινε ότι η απουσία μιας τέτοιας μελέτης — που να λαμβάνει υπόψη τους παράγοντες που προκάλεσαν το πρόβλημα και να τεκμηριώνει την αναγκαιότητα των μέτρων — καθιστούσε τις περικοπές μη σύμφωνες με τις συνταγματικές αρχές της αναλογικότητας και της ισότητας στα δημόσια βάρη.

Ο χρονικός περιορισμός της αντισυνταγματικότητας

Παρά την κρίση περί αντισυνταγματικότητας, το ΣτΕ όρισε ότι η διαγνωσθείσα αντισυνταγματικότητα θα είχε αναδρομικό χαρακτήρα μόνον για όσους είχαν ασκήσει ένδικα βοηθήματα μέχρι τη δημοσίευση των αποφάσεων (10.6.2015). Για τους υπόλοιπους, η επίκληση της αντισυνταγματικότητας χωρούσε αποκλειστικώς για τον χρόνο από 11.6.2015 και εφεξής. Αυτός ο περιορισμός οδήγησε στη γνωστή υπόθεση των «αναδρομικών του 11μήνου» (Ιούνιος 2015 – Μάιος 2016), για την οποία χιλιάδες συνταξιούχοι προσέφυγαν στη Δικαιοσύνη.

Πίνακας: Οι δύο νόμοι και οι περικοπές τους

Πηγή: Επεξεργασία από ΣτΕ Ολ 2287-2288/2015 και ν. 4051/2012, ν. 4093/2012.

Ευρύτερες επιπτώσεις και νομολογιακή συνέχεια

Η νομολογία του ΣτΕ δεν περιορίστηκε στις αποφάσεις του 2015. Ακολούθησαν οι αποφάσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου (1277/2018, 1975/2021) και του Ειδικού Δικαστηρίου (1-4/2018), που επέκτειναν την κρίση περί αντισυνταγματικότητας σε ειδικές κατηγορίες συνταξιούχων, όπως οι δημόσιοι λειτουργοί, οι στρατιωτικοί και τα σώματα ασφαλείας.

Για τις Ένοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας, οι διατάξεις της υποπαραγράφου Γ1 του ν. 4093/2012, που μείωσαν τις αποδοχές τους αναδρομικά από 1.8.2012, κρίθηκαν αντισυνταγματικές με τις αποφάσεις 2192/2014 και 2193/2014.

Ο νόμος 4734/2020 προέβλεψε την επιστροφή από τον e-ΕΦΚΑ των ποσών που αντιστοιχούν στην περικοπή της κύριας σύνταξης για το διάστημα από 11.6.2015 έως 12.5.2016, με άτοκη καταβολή, στο πλαίσιο μερικής συμμόρφωσης προς τις αποφάσεις.