Τι Αστυνομία Θέλουμε; Η Ισορροπία Εμπιστοσύνης και Αποτελεσματικότητας

Τι Αστυνομία Θέλουμε; Η Ισορροπία Εμπιστοσύνης και Αποτελεσματικότητας. Επιμέλεια Άρθρου του Γενικού Γραμματέα της Ε.ΣΥΝ.Α.Α. Χάρη Ψωμιάδη. Μέσα σε μόλις 24 ώρες, τρία διαφορετικά σοβαρά περιστατικά βίας και παρανομίας με πρωταγωνιστές ομάδες Ρομά συγκλόνισαν την επικαιρότητα: ξυλοδαρμός 60χρονου στη Θεσσαλονίκη και επίθεση κατά αστυνομικών, πυροβολισμοί με τραυματισμό 14χρονου στον Ασπρόπυργο, και εισβολή σε αστυνομικό τμήμα στη Γαστούνη για απελευθέρωση συλληφθέντα, με τραυματισμό δύο αστυνομικών.

Η ανομία έχει ξεπεράσει κάθε όριο και το ερώτημα που τίθεται πλέον με τρόπο επιτακτικό είναι: τι αστυνομία θέλουμε σε μια χώρα όπου γκετοποιημένες περιοχές παραμένουν «άβατα» για τις αρχές και όπου η εγκληματικότητα ορισμένων ομάδων έχει λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις;

Κάθε φορά που ένα περιστατικό αστυνομικής καταδίωξης ή ένοπλης συμπλοκής έρχεται στην επικαιρότητα, το ίδιο ερώτημα επανέρχεται δημόσια: Τι Αστυνομία θέλουμε; Απάντηση: Μια Αστυνομία που θα εμπνέει εμπιστοσύνη, που θα προστατεύει τον πολίτη, που θα λειτουργεί με επαγγελματισμό, ψυχραιμία και σεβασμό στους νόμους.

Όμως, ταυτόχρονα, τίθεται ένα εξίσου κρίσιμο ερώτημα: Ποιος θα προστατέψει αυτούς που προστατεύουν τους πολίτες; Η απάντηση δεν είναι απλή. Απαιτεί μια βαθιά κατανόηση του θεσμικού πλαισίου που διέπει την Ελληνική Αστυνομία (ΕΛ.ΑΣ.), των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι άνδρες και οι γυναίκες της στο πεδίο, αλλά και της ανάγκης για διαφανή και αποτελεσματικό έλεγχο της αστυνομικής δράσης.

Το Θεσμικό Πλαίσιο: Ο Κώδικας Δεοντολογίας του Αστυνομικού

Το 2004 θεσπίστηκε με το Προεδρικό Διάταγμα 254/2004 (ΦΕΚ 238/Α/3-12-2004) ο Κώδικας Δεοντολογίας του Αστυνομικού. Πρόκειται για ένα κομβικό θεσμικό κείμενο που εξακολουθεί να βρίσκεται σε πλήρη ισχύ και καθορίζει με σαφήνεια το πρότυπο του σύγχρονου Έλληνα αστυνομικού.

Σύμφωνα με τον Κώδικα, ο αστυνομικός:

• Υπηρετεί τον ελληνικό λαό και εφαρμόζει το Σύνταγμα και τους νόμους.
• Σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και προστατεύει όλους τους πολίτες, ανεξάρτητα από καταγωγή, κοινωνική θέση ή πεποιθήσεις.
• Χρησιμοποιεί βία μόνο όταν είναι απολύτως αναγκαία, τηρώντας πάντα τις αρχές της αναγκαιότητας, της αναλογικότητας και της νομιμότητας.
• Οφείλει να χρησιμοποιεί τα ηπιότερα δυνατά μέσα, να αποφεύγει κάθε περιττή σκληρότητα και να προστατεύει το δικαίωμα στη ζωή και την προσωπική ασφάλεια.

Ο Κώδικας Δεοντολογίας δεν είναι απλώς ένα κείμενο καλών προθέσεων. Είναι νόμος του Ελληνικού Κράτους και παρέχει τόσο υποχρεώσεις όσο και προστασία στον αστυνομικό. Του δίνει σαφείς κανόνες λειτουργίας, ξεκάθαρα όρια και συγκεκριμένες υποχρεώσεις, ενώ τον θωρακίζει απέναντι σε αυθαιρεσίες και παράνομες εντολές.

Πηγή: Προεδρικό Διάταγμα 254/2004 (ΦΕΚ 238/Α/3-12-2004) – Κώδικας Δεοντολογίας του Αστυνομικού

Το Πειθαρχικό Δίκαιο: Έλεγχος και Λογοδοσία

Η λογοδοσία των αστυνομικών ρυθμίζεται από το Πειθαρχικό Δίκαιο Αστυνομικού Προσωπικού, το οποίο θεσπίστηκε με το Προεδρικό Διάταγμα 120/2008 (ΦΕΚ 182/Α/2-9-2008). Το πλαίσιο αυτό έχει πρόσφατα εκσυγχρονιστεί με το Π.Δ. 61/2024 (ΦΕΚ Α 174/06.11.2024).

Σημαντικές πτυχές του πειθαρχικού ελέγχου περιλαμβάνουν:

• Η δίωξη των πειθαρχικών παραπτωμάτων αποτελεί καθήκον των αρμόδιων οργάνων και ενεργείται αυτεπάγγελτα.
• Αστυνομικοί που καταδικάζονται αμετάκλητα για σοβαρά αδικήματα τίθενται αυτοδίκαια σε απόταξη.
• Το πειθαρχικό δίκαιο καλύπτει τόσο παραβάσεις κατά την υπηρεσία όσο και συμπεριφορές εκτός υπηρεσίας που αντίκεινται στο κύρος της ΕΛ.ΑΣ.

Πηγή: Προεδρικό Διάταγμα 120/2008 (ΦΕΚ 182/Α/2-9-2008) – Πειθαρχικό Δίκαιο Αστυνομικού Προσωπικού, όπως τροποποιήθηκε με το Π.Δ. 61/2024

Η Πρόκληση των Αστυνομικών Καταδιώξεων

Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα στην αστυνομική πρακτική είναι η καταδίωξη οχημάτων. Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι δεν υπάρχει ελληνικός νόμος που να απαγορεύει γενικά τις αστυνομικές καταδιώξεις.

Η αποστολή της Ελληνικής Αστυνομίας, όπως ορίζεται στον νόμο 2800/2000, περιλαμβάνει την πρόληψη και καταστολή του εγκλήματος, την προστασία της δημόσιας τάξης και ασφάλειας, καθώς και την προστασία του πολίτη. Η καταδίωξη αποτελεί στην πράξη έναν από τους τρόπους άσκησης αυτής της αποστολής, όταν κάποιος δεν υπακούει σε σήμα στάσης ή διαφεύγει μετά από αδίκημα.

Ωστόσο, η καταδίωξη είναι μια εξαιρετικά επικίνδυνη διαδικασία. Ο αστυνομικός καλείται να λάβει κρίσιμες αποφάσεις μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, σταθμίζοντας διαρκώς μεταβλητές που αλλάζουν. Πρέπει να προβλέψει συμπεριφορές με ελάχιστα στοιχεία, να διαθέτει πάντα εναλλακτικό σχέδιο και συχνά να πάει κόντρα στο ένστικτο επιβίωσης, τρέχοντας προς την πλευρά του προβλήματος αντί να απομακρυνθεί από αυτό.

Η Μεταρρύθμιση της ΕΛ.ΑΣ. – Νόμος 5187/2025

Το 2025, ψηφίστηκε ο Νόμος 5187/2025 (ΦΕΚ Α 48/21.03.2025), ο οποίος φέρνει σημαντικές αλλαγές στην Ελληνική Αστυνομία. Σύμφωνα με αυτόν:

• Αναδιοργανώνεται η δομή της Ελληνικής Αστυνομίας.
• Αναβαθμίζεται η εκπαίδευση του ένστολου προσωπικού.
• Εκσυγχρονίζεται ο θεσμός της ηλεκτρονικής επιτήρησης υπόδικων, κατάδικων και κρατούμενων σε άδεια.

Ο νόμος αυτός αποτελεί μια προσπάθεια συνολικού εκσυγχρονισμού της ΕΛ.ΑΣ., με στόχο την αναβάθμιση της αποτελεσματικότητας και της διαφάνειας των υπηρεσιών της.

Πηγή: Νόμος 5187/2025 (ΦΕΚ Α 48/21.03.2025) – Αναδιοργάνωση της δομής της Ελληνικής Αστυνομίας και αναβάθμιση της εκπαίδευσης του ένστολου προσωπικού

Το Δίλημμα: Έλεγχος ή Αποδυνάμωση;

Το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται είναι: πώς μπορούμε να ελέγχουμε αποτελεσματικά την αστυνομική δράση, χωρίς να αποδυναμώνουμε το ηθικό και την αποτελεσματικότητα των αστυνομικών;

Η πραγματικότητα είναι ότι η συντριπτική πλειοψηφία των αστυνομικών υπηρετεί καθημερινά με επαγγελματισμό, αυταπάρνηση και σεβασμό στον πολίτη, συχνά κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, με ελλείψεις προσωπικού, ανεπαρκή μέσα και αυξημένους κινδύνους.

Όταν ένας αστυνομικός οδηγείται στο αυτόφωρο επειδή έκανε χρήση του υπηρεσιακού του όπλου, χωρίς να έχει προηγηθεί πειθαρχικός έλεγχος, το μήνυμα που περνάει είναι ότι η πολιτεία δεν εμπιστεύεται τους αστυνομικούς της. Αυτό οδηγεί σε επαγγελματικό κυνισμό και απαξίωση του αστυνομικού σώματος.

Η λύση βρίσκεται στην ισορροπία:

1. Θεσμοθέτηση διαδικασιών που ελέγχουν τον αστυνομικό, αλλά δεν τον καθιστούν κοινωνικό παρία.
2. Πειθαρχικός έλεγχοςως πρώτο βήμα, με δυνατότητα ποινικής δίωξης μόνο όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις.
3. Αιτιολόγηση των αποφάσεων από τους αστυνομικούς που βρίσκονται στο πεδίο.
4. Προστασία της προσωπικής και επαγγελματικής αξιοπρέπειαςτων αστυνομικών.

Η Αστυνομία που θέλουμε είναι μια Αστυνομία που:

• Εμπνέει εμπιστοσύνη στους πολίτες.
• Προστατεύει αποτελεσματικά το κοινωνικό σύνολο.
• Λειτουργεί με επαγγελματισμό, ψυχραιμία και διαφάνεια.
• Σέβεται τους νόμους και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
• Λογοδοτεί για τις πράξεις της, αλλά δεν αποδυναμώνεται από έναν υπερβολικό και άδικο έλεγχο.

Η έλλειψη ηθικού στα επαγγέλματα με έντονη κοινωνική διάσταση μπορεί να αποβεί μοιραία. Έχουμε όλοι καθήκον να την αποτρέψουμε. Η αποστολή είναι δύσκολη, αλλά πρέπει να πετύχει για την κοινωνία που όλοι οραματιζόμαστε.

Ωστόσο, το ερώτημα που βασανίζει την ελληνική κοινωνία είναι διαφορετικό: Πώς είναι δυνατόν να υπάρχουν ακόμα περιοχές-γκέτο όπου η αστυνομία δεν μπορεί να προσεγγίσει; Πόσοι Έλληνες θα πρέπει να υποφέρουν από την εγκληματικότητα;