Τα ήθη και τα έθιμα του Πάσχα στην Ελλάδα
Τα ήθη και τα έθιμα του Πάσχα στην Ελλάδα. Πασχαλινά μονοπάτια στην Ελλάδα – Από τους Μπότηδες της Κέρκυρας στον Σαϊτοπόλεμο της Καλαμάτας.
Η άνοιξη στην Ελλάδα φέρνει πάντα μαζί της την πιο λαμπρή γιορτή της Ορθοδοξίας. Το Πάσχα δεν είναι απλώς μια θρησκευτική ανάμνηση· είναι μια έκρηξη συναισθήματος, μια βουτιά στο βάθος της παράδοσης κι ένα ξέσπασμα χαράς που αποτυπώνεται σε δεκάδες μοναδικά έθιμα. Από τα νησιά του Ιονίου ως τις κυκλαδίτικες άκρες και από τα πετρόχτιστα χωριά της Πελοποννήσου ως τα αρκαδικά βουνά, η Μεγάλη Εβδομάδα και η Ανάσταση ζωντανεύουν με τρόπους που συγκλονίζουν και ενθουσιάζουν. Μετά από δύσκολες υγειονομικές περιόδους που στέρησαν από τον κόσμο αυτά τα δρώμενα, φέτος η ανάγκη να τα ξαναζήσουμε είναι βαθιά. Ας ταξιδέψουμε, λοιπόν, νοερά, και ας γνωρίσουμε τα πιο ξεχωριστά πασχαλινά ήθη της χώρας.
Στη Σκιάθο: Ο επιτάφιος που έρχεται με τ’ άστρα
Η Σκιάθος ακολουθεί το αγιορείτικο τυπικό, κι έτσι το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής μοιάζει βγαλμένο από μυστήριο. Η ακολουθία του Επιταφίου θρήνου ξεκινά στη 1 μετά τα μεσάνυχτα και η περιφορά αρχίζει στις 4 τα ξημερώματα. Ο Επιτάφιος κατεβαίνει τα στενά δρομάκια, ο τελάλης απαγγέλλει θρηνητικούς ψαλμούς κι οι κάτοικοι παρακολουθούν από τα κεριά στα παράθυρά τους. Όταν η πομπή φτάσει στον Ναό των Τριών Ιεραρχών, όλοι σταματούν μπροστά στην κλειστή ξύλινη πόρτα. Σιγή απόλυτη. Τρεις φορές ο ιερέας φωνάζει «Άρατε πύλας» και τρεις φορές μια φωνή μέσα από το ναό –που υποδύεται τον Άδη– απαντά: «Τις εστίν ούτος ο βασιλεύς της Δόξης;». Την τρίτη φορά ο ιερέας σπρώχνει την πόρτα με δύναμη, τα φώτα ανάβουν, κι η λειτουργία ολοκληρώνεται τα ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου.
Στην Κέρκυρα: Σεισμοί, Μπότηδες και Φιλαρμονικές
Το νησί των Φαιάκων είναι συνώνυμο του εντυπωσιακού Πάσχα. Το Μεγάλο Σάββατο στις 6 το πρωί, στον Ναό της Παναγίας των Ξένων, αναπαρίσταται τεχνητός σεισμός – για να θυμίσει τον σεισμό της Ανάστασης. Ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου του Αγίου Σπυρίδωνα. Στις 11:00 ακριβώς, οι καμπάνες σημαίνουν την «Πρώτη Ανάσταση» και ξεκινά το έθιμο των Μπότηδων. Από μπαλκόνια στολισμένα εκτοξεύονται τεράστια πήλινα κανάτια, γεμάτα νερό και στολισμένα με κόκκινες κορδέλες. Σπάζουν κάτω στο δρόμο με θόρυβο που ξορκίζει το κακό. Στο Ληστών, πλήθος ζητωκραυγάζει, ενώ η φιλαρμονική παιανίζει το «Μην φοβάστε Γραικοί».
Στην Πάτμο: Ταπεινότητα και δεύτερη Ανάσταση
Στο νησί της Αποκάλυψης, ολόκληρη τη Μεγάλη Εβδομάδα απαγορεύεται το κρέας. Τη Μεγάλη Πέμπτη, στη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, τελείται η Τελετή του Νιπτήρος – ένα τελετουργικό που συναντάται μόνο στην Πάτμο και στα Ιεροσόλυμα. Ο Ηγούμενος ραντίζει συμβολικά τα πόδια των μοναχών, αναπαριστώντας τον Ιησού να πλένει τα πόδια των μαθητών. Την Κυριακή του Πάσχα το απόγευμα, η λειτουργία είναι αφιερωμένη στη «δεύτερη Ανάσταση» και ο Ηγούμενος μοιράζει κόκκινα αυγά.
Στη Χίο: Ρουκετοπόλεμος στο Βροντάδο
Το πιο φημισμένο έθιμο, που κάθε χρόνο ταξιδεύει μέσα από τις οθόνες σε όλο τον κόσμο, είναι ο ρουκετοπόλεμος. Στο γραφικό χωριό Βροντάδος, τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου, δύο ενορίες –οι Παναγούσοι (της Παναγίας της Ερειθιανής) και οι Αγιομαρκούσιοι (του Αγίου Μάρκου)– εκτοξεύουν χιλιάδες ρουκέτες η μία προς την εκκλησία της άλλης. Στόχος: ο τρούλος, το ρολόι, το καμπαναριό. Η νύχτα γίνεται μέρα και το θέαμα μοιάζει με πεδίο μάχης. Η παράδοση κρατά από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
Στο Λεωνίδιο: Αερόστατα που φωτίζουν την Αρκαδία
Στην καρδιά της Πελοποννήσου, το Λεωνίδιο υποδέχεται την Ανάσταση με ένα έθιμο μοναδικό. Πάνω από έναν αιώνα, οι πέντε ενορίες της κωμόπολης συναγωνίζονται ποια θα πετάξει τα περισσότερα μικρά αερόστατα. Κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα την προέλευση του εθίμου· λέγεται ότι ναυτικοί της περιοχής είδαν κάτι παρόμοιο σε ασιατική χώρα και το μετέφεραν. Όταν χιλιάδες φωτεινά σημεία υψώνονται στο σκοτεινό αρκαδικό στερέωμα, η ομορφιά είναι συγκλονιστική.
Στη Μονεμβάσια: Ο Ιούδας γίνεται θρύψαλα
Η πετρωμένη πολιτεία του βράχου, ανθισμένη την άνοιξη, αποκτά ακόμα μεγαλύτερη γοητεία το Πάσχα. Τη νύχτα της περιφοράς του Επιταφίου, οι ψαλμωδίες αντηχούν μυστηριακά. Το απόγευμα όμως της Κυριακής, όλα αλλάζουν. Στον περίβολο της εκκλησίας του Ελκομένου Χριστού καίγεται ένα ομοίωμα του Ιούδα. Μέσα του, εκτός από ξύλα και άχυρα, κρύβονται πολλά εκρηκτικά. Το κάψιμο συνοδεύεται από δυνατές εκρήξεις και φωτιές, ένα θέαμα που κόβει την ανάσα.
Στην Κύθνο: Κούνια για δεσμεύσεις αγάπης
Τη Δευτέρα του Πάσχα, στην κεντρική πλατεία της Χώρας, στήνεται μια μεγάλη ξύλινη κούνια, στολισμένη. Νέοι και νέες με παραδοσιακές φορεσιές ανεβαίνουν και λικνίζονται. Λένε πως όποιο ζευγάρι ανεβεί μαζί στην κούνια δεσμεύεται ενώπιον του Θεού για γάμο. Κεράσματα, παραδοσιακοί χοροί, Λαμπριάτικα κουλούρια και Θερμιώτικες πίτες συμπληρώνουν το γιορτινό σκηνικό.
Στη Φολέγανδρο: Η Παναγία που γυρίζει όλα τα σπίτια
Ένα από τα πιο ζεστά έθιμα συναντάμε στη Φολέγανδρο. Την Κυριακή του Πάσχα, η εικόνα της Παναγίας κατεβαίνει από το μοναστήρι και περιφέρεται από σπίτι σε σπίτι. Κυριολεκτικά. Κάθε σπίτι είναι ανοιχτό, κερνάει τους προσκυνητές τοπικά εδέσματα και ποτά. Με τη δύση του ηλίου, η εικόνα παραδίδεται στην Άνω Μεριά και οδηγείται στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Η περιφορά συνεχίζεται τη Δευτέρα και την Τρίτη.
Στη Ζάκυνθο: Η Γκλόρια και ο κρότος της Ανάστασης
Το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής, στον Άγιο Νικόλαο του Μώλου, γίνεται διπλή λιτανεία του Εσταυρωμένου και της Παναγίας των Παθών (Mater Dolorosa). Τα ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου, ο ιερέας σηκώνει τη «Γκλόρια» – την πρώτη Ανάσταση. Τότε οι πιστοί αρχίζουν να χτυπούν έπιπλα και σκεύη, ενώ κανάτια πέφτουν από μπαλκόνια, δημιουργώντας έναν κρότο που αναπαριστά τον σεισμό της Ανάστασης.
Στην Ύδρα: Ο Επιτάφιος βουτάει στη θάλασσα
Η Ύδρα προσφέρει ένα μοναδικό θέαμα: την περιφορά του Επιταφίου στη συνοικία Καμίνια, μέσα στη θάλασσα. Ο Επιτάφιος μπαίνει στο νερό για να το ευλογήσει και να προστατέψει τους ναυτικούς και τους σφουγγαράδες. Το έθιμο ξεκίνησε το 1923 από τους σφουγγαράδες των Καμινιών. Την ημέρα του Πάσχα, ένα ομοίωμα του Ιούδα κρεμασμένο καίγεται, αφού πρώτα «τιμωρηθεί» από τα όπλα των ντόπιων.
Στη Σαντορίνη: Φαναράκια από τενεκέδες
Στον Πύργο της Σαντορίνης, τα δρομάκια στολίζονται απ’ άκρη σε άκρη με τενεκεδένια λυχναράκια. Το φως τους τρεμοπαίζει, δημιουργώντας ένα ποτάμι φωτιάς. Ταυτόχρονα, νέοι χτυπούν μεταλλικά αντικείμενα, δίνοντας μια κατανυκτική διάσταση στην περιφορά του Επιταφίου. Το πρωί του Σαββάτου, μετά την αναπαράσταση της Σταύρωσης, στρώνεται τραπέζι με χταπόδι στα κάρβουνα.
Στη Σύρο: Ορθόδοξοι και Καθολικοί μαζί
Η Σύρο είναι ίσως το μοναδικό μέρος στον κόσμο όπου Καθολικοί και Ορθόδοξοι γιορτάζουν το Πάσχα την ίδια ημέρα, ανεξάρτητα από το καθολικό εορτολόγιο. Κορυφαία στιγμή: οι περιφορές των Επιταφίων (ορθόδοξων και καθολικών) που ξεκινούν από όλες τις ενορίες, διασχίζουν τα πλακόστρωτα δρομάκια και καταλήγουν στην Ερμούπολη, όπου ψάλλονται τροπάρια με συνοδεία της μπάντας του Δήμου.
Στη Ρόδο: Ο καλαφουνός και το προεδρείο
Στη Ρόδο, το έθιμο του «καλαφουνού» θέλει μια μεγάλη φωτιά να καίει ασταμάτητα από το Μεγάλο Σάββατο έως την Κυριακή του Πάσχα. Οι ελεύθεροι άντρες του χωριού φέρνουν μεγάλους κορμούς δέντρων («κουτσούρους») για να συντηρήσουν τη φωτιά. Εκλέγεται «προεδρείο» που επιβλέπει την τήρηση των κανόνων. Την Κυριακή, όσοι παντρεύονται βάζουν φωτιά στον Ιούδα. Την επόμενη μέρα, όποιος παραβεί τους κανόνες πληρώνει πρόστιμο – αν αρνηθεί, τον πετούν σε γούρνα με νερό!
Στην Άνδρο: Μάσκουλα και κανόνια
Η Ανάσταση στην Άνδρο συνοδεύεται από αμέτρητα βεγγαλικά και κροτίδες, που θυμίζουν ρουκετοπόλεμο. Οι νέοι τοποθετούν σιδερένιους σωλήνες γεμισμένους μπαρούτι στο χώμα και τους πυροδοτούν. Την Κυριακή του Πάσχα, παλιά ενετικά κανόνια βροντούν. Το απόγευμα, στις Στενιές, δύο ενορίες περιφέρουν τις εικόνες της Ανάστασης. Όταν συναντιούνται στην πλατεία, τα «μάσκουλα» σκάνε με εκκωφαντικό θόρυβο.
Στην Καλαμάτα: Σαϊτοπόλεμος – κληρονομιά του ’21
Τέλος, στην Καλαμάτα, την Κυριακή του Πάσχα, αναβιώνει ο σαϊτοπόλεμος. Οι ρίζες του βρίσκονται στην Επανάσταση του 1821: οι Μεσσήνιοι χρησιμοποιούσαν σαΐτες γεμάτες εκρηκτικά για να τρομάξουν το τουρκικό ιππικό. Σήμερα, ντυμένοι με παραδοσιακές φορεσιές, οι συμμετέχοντες –τα «μπουλούκια»– κατασκευάζουν σαΐτες από χαρτονένιους σωλήνες με μπαρούτι. Οι εκτοξεύσεις συνοδεύονται από ζητωκραυγές, τιμώντας την εφευρετικότητα και τον ηρωισμό των προγόνων.
Από την ανατολή ως τη δύση του ελληνικού ορίζοντα, το Πάσχα δεν είναι απλώς μια τελετή. Είναι ένα συνονθύλευμα φωτιάς, ήχου, χρώματος και πίστης, που κάθε τόπος υφαίνει με τα δικά του υλικά. Κι εμείς, μετά από χρόνια αποχής, έχουμε ανάγκη να βρεθούμε ξανά σε αυτή την αγκαλιά. Καλή Ανάσταση σε όλους.
