Η Κόκκινη Μηλιά: 29 Μαΐου 1453 – Η πτώση της Πόλης

Η Κόκκινη Μηλιά: 29 Μαΐου 1453 – Η πτώση της Πόλης. Η πτώση της Πόλης δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική ήττα. Ήταν το τέλος ενός κόσμου που μετρούσε χίλια χρόνια ζωής, μια πληγή που δεν επουλώθηκε ποτέ στη συλλογική μνήμη του Ελληνισμού.

Ήταν ξημέρωμα Τρίτης, 29 Μαΐου 1453, όταν η Κωνσταντινούπολη, η «Βασιλίς των Πόλεων», έπαψε να είναι ρωμαίικη. Οι γενίτσαροι του Μωάμεθ Β΄ του Πορθητή είχαν ήδη σκαρφαλώσει στα τείχη και η φράση «Η Πόλις εάλω» αντηχούσε στους δρόμους σαν μοιρολόι. Ο τελευταίος αυτοκράτορας, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, είχε πέσει μαχόμενος άγνωστος, αφήνοντας πίσω του έναν μύθο που τροφοδοτεί ακόμα και σήμερα την ελπίδα για την επιστροφή του.

Αλλά πώς φτάσαμε ως εκεί;

Η Αυτοκρατορία που ζούσε με δανεικό χρόνο

Η άλωση δεν ήρθε ως κεραυνός εν αιθρία. Ήδη από το 1204, όταν οι Σταυροφόροι των Δυτικών λεηλάτησαν την Πόλη, το Βυζάντιο είχε δεχτεί ένα χτύπημα από το οποίο ποτέ δεν συνήλθε. Η προσωρινή αποκατάσταση το 1261 ήταν απλώς μια ανάσα. Τον χειμώνα του 1452, ο νεαρός σουλτάνος Μωάμεθ —μόλις 21 ετών— πήρε την απόφαση: η Πόλη έπρεπε να πέσει.

Η απόφαση ωρίμαζε ήδη από το προηγούμενο φθινόπωρο. Ο Μωάμεθ είχε ανεγείρει το φρούριο Ρούμελι Χισάρ στα στενά του Βοσπόρου, ένα κάστρο-σφήνα στην καρδιά της βυζαντινής επικράτειας. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος, βλέποντας τον κλοιό να σφίγγει, απηύθυνε απεγνωσμένες εκκλήσεις στη Δύση. Η απάντηση ήρθε πενιχρή.

Η τραγική ειρωνεία της Ένωσης των Εκκλησιών

Στις 12 Δεκεμβρίου 1452, τελέστηκε στην Αγία Σοφία το «ενωτικό συλλείτουργο». Ο καρδινάλιος Ισίδωρος, απεσταλμένος του Πάπα, και οι Έλληνες ιερείς λειτούργησαν μαζί, επικυρώνοντας τυπικά την υποταγή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Ρώμη. Η κίνηση αυτή αποσκοπούσε στο να εξασφαλίσει δυτική βοήθεια. Αντίθετα, προκάλεσε οργή στην Κωνσταντινούπολη.

Ο μέγας δούκας Λουκάς Νοταράς, εκφράζοντας το αίσθημα πολλών, εκστόμισε εκείνη την καταδικαστική φράση που θα στοίχειωνε την ιστορία:

«Κρειττότερόν ἐστιν εἰδέναι ἐν μέσῃ τῇ πόλει φακιόλιον βασιλεῦον Τούρκων, ἢ καλύπτραν λατινικήν.»

(Καλύτερα να βλέπει κανείς στην Πόλη τουρμπάνι να κυριαρχεί, παρά τιάρα Λατίνων.)

Οι αντίπαλοι: Μια σύγκρουση δύο κόσμων

Από τη μία πλευρά, ο Μωάμεθ Β΄. Παρέταξε περίπου 150.000 άνδρες —20.000 γενίτσαρους (τα εξισλαμισμένα «παιδιά του παιδομαζώματος»), 60.000 τακτικό στρατό και 20.000 άτακτους βασιβούζουκους. Μαζί τους, ο στρατός διέθετε το τερατουργηματικό κανόνι του Ούγγρου μηχανικού Ουρβανού, ενός βυζαντινού αυτόμολου που είχε προσφέρει πρώτα τις υπηρεσίες του στον Παλαιολόγο — ο οποίος δεν μπόρεσε να τον πληρώσει.

Από την άλλη, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος. Είχε μόλις 7.000 άνδρες. Ανάμεσά τους, 2.000 Λατίνοι, και μια μικρή αλλά αποφασισμένη δύναμη υπό τον Γενοβέζο πολέμαρχο Ιωάννη Ιουστινιάνη Λόνγκο, ο οποίος είχε φτάσει τον Ιανουάριο με 700 επίλεκτους στρατιώτες. Ήταν η τελευταία ελπίδα της Πόλης.

Το χρονικό της πολιορκίας: 54 ημέρες αγωνίας

2 Απριλίου 1453: Ο Μωάμεθ στρατοπεδεύει έξω από την Πύλη του Αγίου Ρωμανού. Η πολιορκία αρχίζει. Οι Βυζαντινοί κλείνουν τον Κεράτιο Κόλπο με βαριά σιδερένια αλυσίδα.

5 Απριλίου: Ο σουλτάνος ζητά την παράδοση. Ο Παλαιολόγος απαντά ιστορικά: «Το δε την Πόλιν σοι δούναι, ουτ’ εμόν εστί ούτε άλλου των κατοικούντων εν αυτή… Κοινή γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν.»

18 Απριλίου: Πρώτη μεγάλη επίθεση των Οθωμανών στο Μεσοτείχιο. Αποκρούεται. 200 νεκροί Τούρκοι.

20 Απριλίου: Τρία γενοβέζικα και ένα ελληνικό πλοίο, φορτωμένα με σιτάρι και όπλα, διασπούν τον πολιορκητικό οθωμανικό στόλο και μπαίνουν στον Κεράτιο. Ο ναύαρχος Μπαλτόγλου παίρνει εντολή να γδαρθεί ζωντανός —και δραπετεύει με δωροδοκία.

22 Απριλίου (το μεγάλο στρατήγημα): Ο Μωάμεθ διατάζει να μεταφερθούν 70 πλοία δια ξηράς από τον Βόσπορο στον Κεράτιο. Τα καράβια «κυλούν» πάνω σε λιπασμένους κορμούς, πίσω από τα τείχη της Πόλης. Οι πολιορκημένοι βλέπουν το πρωί μια οθωμανική αρμάδα στον Κεράτιο. Ο τρόμος γίνεται απόγνωση.

7 Μαΐου – 18 Μαΐου – 23 Μαΐου: Διαδοχικές επιθέσεις. Οι Βυζαντινοί, με επικεφαλής τον μηχανικό Τζον Γκραντ (έναν Σκωτσέζο τυχοδιώκτη), καταστρέφουν τα λαγούμια, πυρπολούν πολιορκητικούς πύργους, κρατούν.

26 Μαΐου: Στο οθωμανικό συμβούλιο, ο μετριοπαθής βεζίρης Χαλίλ ζητά λύση της πολιορκίας. Ο Ζαγανός πασάς (εξισλαμισμένος Έλληνας) αντιτείνει: «Ο Μέγας Αλέξανδρος με μικρότερο στρατό υπέταξε τη μισή οικουμένη. Εμείς θα δειλιάσουμε;» Ο Μωάμεθ αποφασίζει την τελική έφοδο. Υπόσχεται τριήμερη λεηλασία και τον Παράδεισο στους νεκρούς.

29 Μαΐου 1453: Το τέλος ενός αιώνα

Η επίθεση άρχισε λίγο μετά τα μεσάνυχτα. Ο Μωάμεθ έστειλε πρώτα τα άτακτα στρατεύματα (τους βασιβούζουκους) να φθαρούν. Αποκρούστηκαν. Ακολούθησαν τα τακτικά στρατεύματα της Ανατολής και της Δύσης. Αποκρούστηκαν.

Τότε ρίχτηκαν οι γενίτσαροι — το απροσμάχητο σώμα ελίτ. Για ώρες, η μάχη ήταν αμφίρροπη. Ο Ιουστινιάνης, τραυματισμένος βαρύτατα, ζήτησε να αποχωρήσει. Ο αυτοκράτορας τον ικέτευσε να μείνει, αλλά μάταια. Η αποχώρηση των Γενοβέζων δημιούργησε ρήγμα.

Και τότε, η μικρή πόρτα. Μια πλευρική θύρα — η Κερκόπορτα — είχε μείνει ανοιχτή. Από εκεί εισέβαλαν περίπου πενήντα Τούρκοι. Στην αρχή οι Βυζαντινοί δεν κατάλαβαν τίποτα. Όταν είδαν οθωμανικές σημαίες πάνω στα τείχη, η φρίκη διαδόθηκε σαν πυρκαγιά.

Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος έβγαλε την πορφύρα του. «Δεν υπάρχει χριστιανός που να μου βγάλει τα μάτια ζωντανό», λέγεται ότι είπε — μια αρχαία ρήση για τον ηγεμόνα που προτιμά τον θάνατο. Κι έπεσε σαν απλός στρατιώτης.

Η Πόλις εάλω.

Η σκιά της Άλωσης

Για τρεις ημέρες, η Κωνσταντινούπολη λεηλατήθηκε. Η Αγία Σοφία έγινε τζαμί. Χιλιάδες κάτοικοι σφαγιάστηκαν ή πουλήθηκαν σκλάβοι. Ο Μωάμεθ μπήκε στην Αγία Σοφία, σταμάτησε στο κέντρο και προσευχήθηκε. Το Βυζάντιο είχε πάψει να υπάρχει.

Λίγο αργότερα, έπεσαν και η Τραπεζούντα και ο Μυστράς. Ο βυζαντινός κόσμος καταλύθηκε οριστικά.

Γιατί η 29η Μαΐου παραμένει ζωντανή

Η Άλωση δεν υπήρξε απλώς μια στρατιωτική ήττα. Ήταν το τέλος της ρωμαϊκής συνεχείας — ενός κράτους που συνέδεε τον Μέγα Κωνσταντίνο με τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο μέσα από χίλια χρόνια ιστορίας. Αλλά ο Ελληνισμός δεν εξαφανίστηκε.

Η γλώσσα, η πίστη και η παράδοση επέζησαν κάτω από την τουρκοκρατία. Η ίδια η ημέρα μνήμης έγινε «σημείο ταυτότητας»: μια υπόμνηση ότι η Ρωμιοσύνη είναι πάνω από την ήττα. Στα δημοτικά τραγούδια, η Πόλη καίγεται, μα η ελπίδα παραμένει. «Σβήσετε τα φώτα, πάρτε τα παιδιά, η Πόλη μας αλλάζει αφέντη», ψέλλισε ένα σκοτεινό μοιρολόι. Αλλά σε άλλα, η Παναγία η Βλαχερνιώτισσα σηκώνεται και φεύγει — κι αυτό σημαίνει πως κάποτε θα γυρίσει.

Η 29η Μαΐου είναι ημέρα οδύνης, αλλά και ημέρας μνήμης ενός πολιτισμού που, ακόμα και στα τελευταία του λεπτά, αρνήθηκε να υποκλιθεί. Και αυτή η άρνηση —η απάντηση του Παλαιολόγου, ο ηρωισμός των 7.000, το «ου φεισόμεθα τής ζωής»— είναι που κάνει την Άλωση όχι μια απλή ιστορική στιγμή, αλλά ένα διαχρονικό σύμβολο.

#Άλωση1453 #Κωνσταντινούπολη #Βυζάντιο #29Μαΐου #ΚωνσταντίνοςΠαλαιολόγος #ΜωάμεθΒ #ΙστορίαΤουΕλληνισμού #ΗΠόλιςΕάλω #Ρωμιοσύνη #ΠύληΤουΑγίουΡωμανού