Επίθεση στον Σταθμό Χωροφυλακής του Λιτόχωρου από τους Αντάρτες - Η Αρχή του Εμφυλίου στην Ελλάδα
Τη νύχτα της 30ής προς 31η Μαρτίου 1946, στους πρόποδες του Ολύμπου, άναψε η φωτιά που θα σημάδευε την Ελλάδα για τα επόμενα χρόνια. Η επίθεση ανταρτών στον σταθμό Χωροφυλακής του Λιτόχωρου αποτέλεσε την κήρυξη του εμφυλίου πολέμου, μιας σύρραξης που θα βύθιζε τη χώρα στο αίμα και τον διχασμό.
Το Βαθύτερο Ιστορικό Πλαίσιο: Από τη Βάρκιζα στη “Λευκή Τρομοκρατία”
Για να κατανοηθεί το γεγονός, πρέπει να γυρίσουμε πίσω στη Συμφωνία της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945), που σήμανε τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ. Η συμφωνία, ωστόσο, δεν έφερε την προσδοκώμενη ομαλότητα. Αντιθέτως, εγκαινίασε μια περίοδο έντονης πόλωσης και διωγμών κατά των πρώην αντιστασιακών, γνωστή ως “Λευκή Τρομοκρατία” . Παρακρατικές ομάδες, συχνά αποτελούμενες από πρώην συνεργάτες των κατακτητών, εξαπέλυσαν ένα κύμα βίας, ιδιαίτερα στην ύπαιθρο.
Η περιοχή της Πιερίας και της Κατερίνης αποτελούσε χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της κατάστασης. Όπως καταγράφει ο Θανάσης Ανάγνου, τότε γραμματέας της ΕΠΟΝ Κατερίνης, η τρομοκρατία είχε ήδη θερίσει ζωές. Είχαν προηγηθεί η δολοφονία του Λιτοχωρίτη αγωνιστή Βάργκα, ο εμπρησμός του κενοταφίου των πεσόντων της Αντίστασης, τα βασανιστήρια και οι φυλακίσεις, και η δολοφονία του καπετάνιου του ΕΛΑΣ, Νικήτα (Συνεφάκη), έξω από την Κατερίνη . Μέσα σε αυτή την εκρηκτική ατμόσφαιρα, η απόφαση για την προσφυγή στις κάλπες λειτούργησε ως η αφορμή για την έκρηξη.
Η Απόφαση για την Επιχείρηση και ο Σχεδιασμός
Την άνοιξη του 1946, ο Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ, Νίκος Ζαχαριάδης, κατευθυνόταν προς την Πράγα για το συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος Τσεχοσλοβακίας. Στις 21 Μαρτίου, σταθμεύοντας στη Θεσσαλονίκη, συναντήθηκε με τον Λεωνίδα Στρίγγο και τον Μάρκο Βαφειάδη . Σύμφωνα με τον ιστορικό Σόλωνα Γρηγοριάδη, ο Ζαχαριάδης έδωσε εντολή για μια “εντυπωσιακή ενέργεια” εναντίον κυβερνητικού στόχου, που θα συνέπιπτε με την ημέρα των εκλογών. Το χτύπημα θα ήταν συμβολικό: θα σηματοδοτούσε την έναρξη της ένοπλης αντίστασης, θα απαντούσε στην προεκλογική βία και θα λειτουργούσε αποτρεπτικά για την προσέλευση των ψηφοφόρων .
Την επιχειρησιακή ευθύνη ανέλαβε ο Μάρκος Βαφειάδης, ο οποίος επέλεξε ως στόχο το Λιτόχωρο. Στην περιοχή του Ολύμπου υπήρχε μια αδρανής ομάδα πρώην ελασιτών, με στελέχη όπως ο Φωτεινός, ο Ανδρεάδης και ο Παλάσκας. Για την οργάνωση του χτυπήματος, ο Βαφειάδης απέστειλε δύο έμπειρα στελέχη με τα ψευδώνυμα “Υψηλάντης” (ο καπετάνιος Αλέξανδρος Ρόσιος) και “Πάνος” . Η συνάντηση για την τελική διευθέτηση έγινε σε μια δυσπρόσιτη σπηλιά του Ολύμπου, στις 26 Μαρτίου 1946. Εκεί, οι τριάντα τόσοι καταδιωκόμενοι αντάρτες πήραν τις τελικές οδηγίες για την επιχείρηση .
Η Νύχτα της Επίθεσης: 30 προς 31 Μαρτίου 1946
Το Λιτόχωρο, την παραμονή των εκλογών, έδειχνε ήσυχο. Στους δρόμους του υπήρχαν δύο ξεχωριστά κτίρια όπου στρατωνίζονταν οι δυνάμεις ασφαλείας: ο Σταθμός Χωροφυλακής και ένα κτίριο όπου είχε εγκατασταθεί μια διμοιρία Εθνοφυλακής, απέχοντας περίπου 300 μέτρα μεταξύ τους .
Λίγο μετά τις 10 το βράδυ, η ησυχία της κωμόπολης διαλύθηκε από έναν καταιγισμό πυρών. Οι αντάρτες, περίπου 33 έως 60 σύμφωνα με διάφορες εκτιμήσεις, είχαν προσεγγίσει αιφνιδιαστικά . Είχαν καταλάβει στρατηγικά σημεία, με κάποιες μαρτυρίες να αναφέρουν ακόμα και την εγκατάσταση πολυβόλου στο καμπαναριό της εκκλησίας . Ο αιφνιδιασμός ήταν πλήρης. Η επίθεση ήταν άνιση και σφοδρή, με χρήση αυτόματων όπλων, χειροβομβίδων και πιθανόν όλμων .
Οι χωροφύλακες και οι εθνοφύλακες, αν και αιφνιδιασμένοι, προέβαλαν πεισματική αντίσταση. Τα κτίρια τυλίχθηκαν στις φλόγες από εμπρηστικές χειροβομβίδες, δημιουργώντας μια κόλαση φωτιάς και μόλυβδού. Μέσα σε αυτή τη δραματική αναμέτρηση, ακούγονταν από τους επιτιθέμενους αντάρτικα τραγούδια, όπως το “Βροντάει ο Όλυμπος”, που λειτουργούσαν ως ψυχολογικός πόλεμος και σύνθημα αναγνώρισης .
Ο Απολογισμός: Νεκροί, Τραυματίες και Αιχμάλωτοι
Η μάχη κράτησε πάνω από μία ώρα. Το τελικό απολογισμός ήταν βαρύς για τις κυβερνητικές δυνάμεις. Αν και οι αριθμοί διαφέρουν ελαφρώς στις πηγές, συγκλίνουν σε ένα τραγικό σύνολο. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως την 1η Απριλίου, σκοτώθηκαν 6 χωροφύλακες, 2 λοχίες και 2 στρατιώτες . Άλλες πηγές κάνουν λόγο για 9 χωροφύλακες και 3 εθνοφύλακες . Η εφημερίδα “Καθημερινή” στις 3 Απριλίου ανέβασε τον τελικό αριθμό των νεκρών σε 12 .
Τα ονόματα των πεσόντων, που χάραξαν με το αίμα τους την ιστορία, είναι: Ευαγγελίδης Γεώργιος του Κωνσταντίνου, Ευαγγελίδης Γεώργιος του Σταύρου, Σακκάς Αριστείδης, Ξηντάρας Γεώργιος, Κλάντζος Γεώργιος, Πουλιανίτης Νικόλαος, Μήτσιου Αναστάσιος, Μαντάς Θεμιστοκλής, Λιάγκας Ηλίας, Τζούκας Νικόλαος, Γκουνός Νικόλαος, Μουσκεφτάρας Γεώργιος. Μαζί τους έπεσε και η καθαρίστρια του σταθμού, Ευαγγελία Λαλουμίχου-Κόλπη (Μπουλιώ), που βρέθηκε στη γραμμή του πυρός . Οι αντάρτες απήγαγαν τέσσερα άτομα ως ομήρους και αποχώρησαν με λεία αρκετά όπλα και πυρομαχικά προς τις δασώδεις πλαγιές του Ολύμπου . Σώθηκε ως εκ θαύματος ο χωροφύλακας Νικόλαος Παπακωνσταντίνου.
Ο “Μύθος” του Καπετάν Μπαρούτα
Στην κοινή γνώμη, η επιχείρηση αποδόθηκε στον θρυλικό καπετάνιο του ΕΛΑΣ, Θωμά Λιόλιο, γνωστό ως “καπετάν Μπαρούτα”. Η εντύπωση αυτή δημιουργήθηκε πιθανότατα από μια δήλωση του Νίκου Ζαχαριάδη σε άρθρο του στον “Ριζοσπάστη”, όπου ανέφερε απειλητικά: “Θα γεμίσουν τα βουνά Μπαρουτάδες” .
Στην πραγματικότητα, ο καπετάν Μπαρούτας δεν συμμετείχε στην επίθεση του Λιτόχωρου. Εκείνη την περίοδο, επιχειρούσε με την ομάδα του στην περιοχή του Βερμίου . Επικεφαλής των ανταρτών στο Λιτόχωρο ήταν ο “Υψηλάντης” (Αλέξανδρος Ρόσιος). Ο καπετάν Μπαρούτας σκοτώθηκε αργότερα, τον Ιούνιο ή Ιούλιο του 1946, σε συμπλοκή με κυβερνητικές δυνάμεις στο Κάτω Βέρμιο .
Αντιδράσεις και Ιστορική Σημασία
Η επίθεση στο Λιτόχωρο προκάλεσε άμεσες και έντονες αντιδράσεις. Η εφημερίδα “Καθημερινή” την επόμενη μέρα των εκλογών, ενώ πανηγύριζε για την “τάξη” στην Αθήνα, αναπαρήγαγε το τηλεγράφημα του Διοικητή Χωροφυλακής Κατερίνης για την “δολοφονική επίθεση συμμορίας κομμουνιστών” . Από την άλλη πλευρά, ο στρατηγός Θρασύβουλος Τσακαλώτος έγραψε χαρακτηριστικά: “τη νύκτα της 30 – 31 Μαρτίου του 1946 κάτω από τας σφαίρας των επαναστατών εις το Λιτόχωρον ήρχισεν η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ” .
Η επιχείρηση, είτε ως έναρξη του εμφυλίου είτε ως προειδοποιητική βολή, πέτυχε να ρίξει βαριά τη σκιά της πάνω από τις εκλογές της 31ης Μαρτίου. Η αποχή έφτασε σε πρωτοφανή επίπεδα (γύρω στο 50%), αν και η Συμμαχική Αποστολή Παρατηρητών έκρινε τις εκλογές “ελεύθερες και δίκαιες” . Το Λιτόχωρο έμεινε στην ιστορία ως το σημείο όπου η πολιτική αντιπαράθεση μετατράπηκε σε ανοιχτή ένοπλη σύρραξη, βυθίζοντας την Ελλάδα σε έναν τραγικό εμφύλιο σπαραγμό που θα διαρκέσει ως το 1949.
