28η Οκτωβρίου 1940 Το ΟΧΙ που Ορίζει μια Εθνική Ταυτότητα
Στις 28 Οκτωβρίου, η Ελλάδα δεν γιορτάζει απλώς μια ιστορική ημερομηνία· γιορτάζει μια στάση. Μια στάση αντίστασης, αξιοπρέπειας και απόλυτης άρνησης στην υποταγή, που χαράζει μέχρι σήμερα τον εθνικό χαρακτήρα. Αυτή η μέρα μνημονεύει το θρυλικό «Όχι» — την άμεση απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου που σήμανε την είσοδο της χώρας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η Σκηνή της Τιμής και της Προσβολής
Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, στη ησυχία μιας οικίας στην Κηφισιά, ξετυλίγεται ένα από τα πιο κρίσιμα επεισόδια της νεοελληνικής ιστορίας. Ο Ιταλός πρέσβης Εμανουέλε Γκράτσι, παραδίδει ιδιόχειρα το τελεσίγραφο στον Ιωάννη Μεταξά.
Το περιεχόμενό του ήταν μια προσβλητική απαίτηση για υποταγή: η Ιταλία απαιτούσε ελεύθερη διέλευση του στρατού της από τα ελληνικά σύνορα, για να καταλάβει στρατηγικούς λιμένες και αεροδρόμια, μετατρέποντας ουσιαστικά τη χώρα σε βάση λεηλασίας για τις στρατιωτικές της επιχειρήσεις στη Βόρεια Αφρική.
Η απάντηση του Μεταξά, στα γαλλικά, την επίσημη διπλωματική γλώσσα της εποχής, ήταν βραχιά και κατηγορηματική: «Alors, c’est la guerre» («Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο»).
Το «Όχι» που Αντιλαλήθηκε από έναν Πρέσβη
Ο ίδιος ο αγγελιαφόρος της προσβολής, ο Γκράτσι, άφησε μια συγκινητική μαρτυρία που δείχνει το μεγαλείο της στιγμής. Στα απομνημονεύματά του (1945), περιγράφει:
«Έχω εντολή κ. πρωθυπουργέ να σας κάνω μία ανακοίνωση και του έδωσα το έγγραφο. Παρακολούθησα την συγκίνηση εις τα χέρια και εις τα μάτια του. Με σταθερή φωνή και βλέποντάς με κατάματα ο Μεταξάς μου είπε: “Αυτό σημαίνει πόλεμο”. Του απήντησα ότι αυτό θα μπορούσε να αποφευχθεί. Μου απήντησε ΟΧΙ. Του πρόσθεσα ότι αν ο στρατηγός Παπάγος…, ο Μεταξάς με διέκοψε και μου είπε: ΟΧΙ! Έφυγα υποκλινόμενος με τον βαθύτερο σεβασμό, προ του γέροντος αυτού, που προτίμησε την θυσία αντί της υποδουλώσεως ».
Αυτή η άρνηση, αυτό το διπλό «Όχι» του Ιωάννη Μεταξά, δεν ήταν απλώς μια πολιτική απόφαση. Ήταν η εκφραστική πράξη του ελληνικού λαϊκού συναισθήματος. Η λέξη «ΟΧΙ» πέρασε στον τύπο, τυπώνοντας για πρώτη φορά ως τίτλος στην εφημερίδα «Ελληνικό Μέλλον» στις 30 Οκτωβρίου, και έγινε αμέσως το σύνθημα της εθνικής αντίστασης.
Το τελεσίγραφο όριζε την επίθεση για τις 6 π.μ. Η Ιταλία, ωστόσο, δεν περίμενε ούτε καν την εκπνοή της προθεσμίας: στις 5:30 π.μ., ξεκίνησε η αιφνιδιαστική εισβολή, γεγονός που καταδικάζει ακόμη περισσότερο το αίσχος της πράξης της.
Το Ελληνικό Παράδοξο: Γιατί Γιορτάζουμε την Έναρξη ενός Πολέμου;
Εδώ βρίσκεται η πιο μοναδική πτυχή της ελληνικής εθνικής επετείου. Σε αντίθεση με σχεδόν όλες τις χώρες του κόσμου, που τιμούν την λήξη των Παγκοσμίων Πολέμων (π.χ. Ημέρα Νίκης στις 9 Μαΐου), η Ελλάδα επιλέγει να γιορτάσει την έναρξη της πολεμικής της σύρραξης.
Αυτό το φαινομενικά “παράδοξο” έχει μια βαθιά και οδυνηρή εξήγηση. Μόλις τελείωσε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Ελλάδα βυθίστηκε αμέσως στον φρικτό εμφύλιο πόλεμο (1946-1949). Η χώρα δεν είχε τη δυνατότητα να πανηγυρίσει μια “απελευθέρωση”, αφού βρισκόταν και πάλι σε εμπόλεμη κατάσταση.
Υπό αυτές τις τραγικές συνθήκες, η 28η Οκτωβρίου — μια μέρα ενότητας, αντίστασης και εθνικής υπερηφάνειας — καθιερώθηκε ως η εθνική επέτειος. Δεν ήταν η 18η Οκτωβρίου 1944, όταν ο Γ. Παπανδρέου ύψωσε τη σημαία στην Ακρόπολη, ούτε ακόμη, την 30η Οκτωβρίου 1944 ( αποχώρηση των Ναζί από τη Θεσσαλονίκης που σηματοδότησε το τέλος στο κεφάλαιο «Β’ Παγκόσμιος πόλεμος» για τη συμπρωτεύουσα. κάποια άλλη ημερομηνία απελευθέρωσης. Η Ελλάδα δεν μπορούσε να γιορτάσει το τέλος ενός πολέμου, όταν ένας νέος είχε ήδη ξεκινήσει.
Επιπλέον, όπως επισημαίνουν οι ιστορικοί, η 9η Μαΐου 1945 (Ημέρα Νίκης στην Ευρώπη) δεν είχε πρακτική σημασία για την Ελλάδα, η οποία είχε ήδη απελευθερωθεί από τη ναζιστική κατοχή από τον Οκτώβριο του 1944.
Η 28η Οκτωβρίου, λοιπόν, είναι πολύ περισσότερο από μια απλή στρατιωτική επέτειο. Είναι η γιορτή της βουλής ενάντια στη μοίρα. Είναι η υπενθύμιση ότι η τιμή και η ελευθερία μπορεί να είναι πιο σημαντικές από την ίδια την ειρήνη. Είναι το φως μιας στιγμής αξιοπρέπειας που λάμπει μέσα από τα σκοτάδια ενός πολέμου και ενός εμφυλίου, και συνεχίζει να ορίζει ποιοι είμαστε σήμερα.
